Als student aan de regieopleiding kwam Oirschottenaar René Zeebregts de voorstelling ‘Dagboek van een Gek’ van de Oekraïens/Russische Nicolaj Gogol voor het eerst tegen. Inmiddels is verteller/acteur Zeebregts 65 jaar en kruipt hij zelf in de huid van de ambtenaar Aksenti, die langzaam maar zeker alle realiteitszin kwijtraakt en het publiek deelgenoot maakt van zijn bizarre wanen. Een stuk waar Zeebregts samen met regisseur Jan Adriaans graag zijn tanden in zette. De uitvoeringen van dit bijzondere stuk zijn onder meer op 23 en 24 november in De kerk Oostelbeers, op 12 en 13 januari in het Boterkerkje in Oirschot en op 2 februari bij Biologische Boerderij ’t Schop in Hilvarenbeek. Daarna gaat de voorstelling het land in.

door Rens van Ginneken

“Toen ik het stuk zag op de regieopleiding heb ik er ook een fragment uit gespeeld, maar ik kon toen nog niet vermoeden dat ik me er nog eens echt helemaal op zou storten”, erkent Zeebregts met een glimlach. Sinds 2000 is ‘verhalenverteller’ en maakt hij met zijn Zeebregts Verteltheater geregeld voorstellingen. “Ik heb lang met theatergroep Strapatsen gewerkt, maar dat kwam tijdens corona helemaal stil te liggen. Nu ben ik met pensioen en kan ik me helemaal richten op zo’n pittige voorstelling als deze.”

Vertelling of spel?

De door de wol geverfde verteller schakelde Jan Adriaans uit Middelbeers in als regisseur. Deze nam al bij talloze voorstellingen van tv Keskenoate de regie op zich. Ook Adriaans zag het stuk al op jonge leeftijd. “Met de theaterlegende Henk van Ulsen als vertolker. Maar misschien was ik toen meer bezig met het café waar we na de voorstelling heen zouden gaan”, erkent hij met een lach. Adriaans realiseerde zich dat het vormgeven van ‘Dagboek van een Gek’ als ook nu nog relevante voorstelling – het werk van Gogol dateert uit 1835 – een zoektocht zou worden. “Je moet goed het onderscheid weergeven tussen het deel vertelling en het deel wat uit het personage van Aksenti zelf komt. Wat doe je dan in de tegenwoordige of in de verleden tijd? Bij een vertelling als deze gaat het echt om het verhaal; het werkt heel anders dan bij een dialoog.”

Koning van Spanje

Het stuk ligt Zeebregts inmiddels aan het hart. “Deels komt dat door de herkenning. Ik heb zelf in het speciaal onderwijs en in woonvormen gewerkt met mensen met allerhande problematieken. Mensen die onder curatele gesteld worden bijvoorbeeld, de touwtjes niet meer zelf in handen mogen hebben, of die ook moeite hebben met ‘wat is realiteit?’. Dit stuk speelt in de feodale tijd in Rusland. De hoofpersoon is van lage adel en kan moeilijk verkroppen dat hij ‘maar’ ambtenaar is. Hij verliest zich steeds meer in wanen. Op zeker moment meent hij honden te kunnen verstaan en roept hij zichzelf uit tot Koning van Spanje.”

Eén keer fout; drie keer over

De voorbereiding van het stuk vergde veel. Er moest worden geïmproviseerd en geschaafd en Zeebregts nam een jaar lang, elke dag anderhalf uur de tekst helemaal uit het hoofd door. “Ik zat vaak echt in mijn eigen cocon. Als het één keer fout ging, moest ik het van mezelf drie keer over doen”, zo lacht de verteller. Ook Adriaans’ skills werden beproefd, temeer omdat hij ook de muziek van Wim Ruis in de regie meenam. Muziek die geheel vervlochten werd in de voorstelling en er echt deel van uitmaakt. “Je zoekt naar het juiste tempo en de perfecte opbouw van ‘normaal’ naar ‘gek’. Als je net iets te druk begint, wordt het lastig om nog op te kunnen bouwen. Ik moest René soms afremmen: hij is een hele fysieke, energieke speler. Er waren veel kleine dingen om op te letten: hoe kijkt ie nu? Hoe moet hij lopen?” Zeebregts knikt enthousiast. “Er kwam meer rust en discipline in mijn spel. Het was heerlijk om eens op deze manier geregisseerd te worden. Ik heb er weer veel van geleerd.”

Schrijver werd zelf ook gek

‘Dagboek van een Gek’ is een heel bijzonder stuk en het is al bijna een understatement om te zeggen dat beide mannen in de ban zijn geraakt van Nicolaj Gogol en zijn werk. “Het frappante is dat de schrijver uiteindelijk zelf net zo gek geworden is als zijn personage Aksenti. Hij ontwikkelde obsessies – voor neuzen bijvoorbeeld – allerlei baantjes mislukten en hij kreeg ook wanen. Uiteindelijk hongerde hij zich onder invloed van een priester uit en is volkomen krankzinnig gestorven”, aldus Zeebregts. “Net als bij Aksenti zag je het tragische verval. Aan ons de taak om de weg naar de gekte geloofwaardig te verbeelden”, zo besluit hij. De realiteit is soms vreemder dan fictie.

‘Overweldigend geweldig’

De Oirschotse Reni is een week nadat ze de voorstelling zag tijdens het Kubus Festival in Middelbeers nog danig onder de indruk. “Overweldigend geweldig!”, zo vat ze haar beoordeling van Dagboek van een Gek kernachtig samen. “Het decor is sober, maar René Zeebregts neemt je volledig mee op sleeptouw in zijn woordenstroom, intense emoties en intieme bespiegelingen, om je vervolgens weer weg te smijten. Je zag soms mensen even hun handen voor de ogen doen: zo heftig zijn de dingen waarin je wordt meegezogen. Knap hoe je wordt meegezogen in de transformatie in zijn hoofd. Samen met de subtiele muziek – dan weer dreigend, dan weer luchtig – is het echt een geweldige en voelbare ‘totaalervaring’. Ondanks dat het stuk twee eeuwen oud is, voelt het totaal niet gedateerd. Ook nu nog zien we de verwarde mensen in onze samenleving, die er buiten vallen en de realiteitszin verliezen. Toeschouwers waren compleet ondersteboven. Na afloop was het even echt stil en hoorde je vervolgens: …wauw…”

De schrijver Nicolaj Gogol: was hij nu Russisch of Oekraïens? Voor de Oekraïense taaldocente Liliya Belenkova is het heel duidelijk: “Hij was zeker Oekraïens en wordt in Oekraïene nog steeds geëerd als een groot schrijver. Zijn werk wordt op de scholen nog volop besproken.” Met talloze voorbeelden van studies toont ze aan dat Gogol weliswaar in het Russisch schreef, maar zich door zijn afkomst altijd Oekraïens bleef voelen en naar zijn moeder in het Oekraïens schreef: “Mijn eerste stuk zal in een vreemde taal zijn.”

www.verteltheaterzeebregts.nl