Producent/regisseur Joyce Hamers en documentairemaker Hanneke Coolen-Colsters – uit Oirschot maakten een intrigerende documentairereeks over de sporen van de Koude Oorlog en over de paralellen met onze tijd. Want dat we ook nu dreiging ervaren, dat staat hen wel vast. In hun eigen dorp horen en zien ze vaak de militairen op amper een steenworp afstand oefenen. Voor Omroep Brabant, Omroep Gelderland en L1 TV bezochten ze op tal van plaatsen bunkers, fortificaties, atoomschuilkelders, loopgraven en andere sporen van de Koude Oorlog. Ze tekenden fascinerende verhalen op, uit een geheimzinnige, bijna parallelle werkelijkheid, in heden en verleden. Omroep Brabant zendt ‘Gewapende Vrede’ uit vanaf 28 april.

door Rens van Ginneken

Voor Hanneke is de Koude Oorlog inmiddels geen abstract stuk historie meer. “In 1989 zag ik hoe diep mijn ouders onder de indruk waren van de Val van de Berlijnse Muur. Nu – ook door het maken van deze documentaire – snap ik een stuk beter wat de impact was van de continue dreiging tijdens de Koude Oorlog”, vertelt ze, terwijl er nogal belerende boekjes over burgerbescherming uit de jaren vijftig op tafel verschijnen, maar ook een blik biscuit uit een noodpakket van 1961. Verrassend genoeg blijkt de 65 (!) jaar oude biscuit nog redelijk goed eetbaar, zo kan ook de journalist constateren.

NAVO-oefening

Het idee voor de serie ‘Gewapende Vrede’ ontstond in april 2024 toen documentairemaker Hanneke Coolen-Colsters een colonne landmachtvoertuigen door haar woonplaats Oirschot zag rijden. Militairen vertrokken vanaf de lokale legerbasis richting Litouwen om deel te nemen aan Steadfast Defender, de grootste NAVO-oefening sinds de Koude Oorlog.

Bijna in de achtertuin

Het beeld van lange rijen vrachtwagens en pantservoertuigen maakte diepe indruk. De term ‘Koude Oorlog’, die lang een afgesloten hoofdstuk uit de geschiedenis leek, blijkt opnieuw relevant. De oorlog in Oekraïne, die door Rusland aanvankelijk als een korte operatie werd gezien, duurt inmiddels al ruim vier jaar. De beide documentairemakers worden vrijwel wekelijks herinnerd aan de nieuwe dreiging, zo vertelt Joyce. “We horen regelmatig het schieten bij oefeningen van militairen op de Oirschotse Heide en we zien de Chinook helikopters vaker overvliegen, bijna in onze achtertuin. Het voelde daarom logisch om de serie in Oirschot te starten. We bezoeken daar een recent aangelegd loopgravencomplex, van zevenhonderd meter lang, waarin de militairen oefenen. We bezochten tal van verlaten en soms ook goed verborgen Koude Oorlog-erfgoed in Brabant, Gelderland en Limburg.”

Atoomschuilkelder

Ze vervolgt: “We kwamen soms op plekken waar haast niemand meer komt, zoals een voormalig NAVO-hoofdkwartier in Maastricht en een atoomschuilkelder in een mergelgroeve in Valkenburg, maar ook bezochten we Fort Altena, waar de zogenaamde Stay-Behind organisatie tijdens de Koude Oorlog zich schuilhield. Deze ultrageheime organisatie was een netwerk van burgers, dat getraind werd om in geval van een communistische machtsovername in verzet te komen. Op strategische plekken kwamen de Stay-Behind leden bij elkaar, zoals bij Fort Bakkerskil en Fort Altena. Sommige locaties waren erg geheimzinnig, maar het was soms ook verbluffend hoeveel informatie we nog kregen.” Hanneke lacht: “Soms gingen we wel vijftig meter onder de grond. Gelukkig zijn we allebei niet bang voor spinnen of vleermuizen; dat scheelt wel bij zulk onderzoekswerk!”

Erfgoed met actuele betekenis

Met de huidige geopolitieke spanningen in Europa krijgt dit erfgoed opnieuw een actuele betekenis. De serie combineert uniek archiefmateriaal, interviews met betrokkenen en opnames op bijzondere locaties in Nederland. Van ondergrondse, mysterieuze commandoposten en verlaten atoombunkers tot voormalige militaire complexen. Stille getuigen uit een tijd waarin een wereldwijde confrontatie voortdurend dreigde. Wie werkten er op deze plekken en welke rol speelden zij? En hoe kijken zij – met de huidige geopolitieke terug op hun rol van toen?

Gezellige noodmaaltijd

Joyce besluit: “Toen we twee jaar geleden begonnen met ‘Gewapende Vrede’ dacht ik nog: tegen de tijd dat dit wordt uitgezonden is de oorlog in Oekraïne hopelijk voorbij… Ik moet bekennen dat het maken van deze serie en onze huidige realiteit me wel anders tegen zaken hebben laten aankijken. Wat ga je doen als de nutsvoorzieningen en het internet uitvallen? Hanneke: “Inmiddels is in ons gezin ook het noodpakket geïntroduceerd en we hebben zelfs al eens een noodmaaltijd gegeten. Dat was nog best gezellig, met een kaarsje erbij, haha! Het is denk ik een illusie dat onze overheid alles wel oplost in een heftige noodsituatie. Je kan je beter ook zelf een beetje voorbereiden.”

Enkele Locaties

Loopgravencomplex Oirschotse Heide, Atoomschuilkelder bij Sluis Borgharen, Vliegbasis Gilze-Rijen, NCO-bunker Arnhem, IJssel- en defensiehaven Arnhem, mobilisatiecomplex Veldhuizen (Loenen), Landgoed De Bedelaar (Haelen), Fort Bakkerskil (Nieuwendijk), Radio Kootwijk, Clingendael Instituut (Den Haag), NAVO-hoofdkwartier Brunssum, Oorlogsmuseum Overloon, atoomopslagplaats ’t Harde en het Defense Space Security Centre in Breda.

Info: www.gewapendevrede.nl

Te zien vanaf 28 april bij Omroep Brabant en vanaf nu bij streamingdienst Brabant+